fa-osoolدرس خارج فقه و اصول

درس 400:

شنبه 9/3/1405 هـ.ش مطابق با 14/ذی الحجه/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).

تذکّر: دروس معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه می­گردد غیر از متون، احادیث و نقل و قول­ها.

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.

دوران امر بین نفسی و غیری

چنانچه احراز گردد که فلان واجب، واجب نفسی می­باشد و یا غیری فهو المراد که بحث نمی­خواهد و چنانچه احراز نشود و ندانیم که فلان واجب، واجب نفسی است یا غیری در چنین حالتی که شک و تردید وجود دارد در نفسیت و غیریت در چنین جایی مقتضای اصل لفظی یا اصل عملی چه خواهد بود؟

در جواب دو مقام وجود دارد که به ترتیب بحث می­کنیم:

مقام اوّل: اصول لفظیه است

انصاف این است که مقتضای اصول لفظیه در این مقام نفسی بودن واجب است به جهت اینکه غیریت مؤونه­ی زایده می­خواهد درحالی­که اصل عدم مؤونه است و مشهور اصولی­ها نیز در این مقام قائل به نفسیت­اند و همچنان مرحوم شیخ اعظم در کتاب مطارح الانظار[1] قائل به نفسیت است و لکن کیفیت این دو نظریه باهم متفاوت است طوری که مرحوم شیخ به اطلاق جمله تمسک می­کند تا نفسیت اثبات شود و به اطلاق دلیل واجب تمسک می­کند تا رفع احتمال قید کند و امّا مشهور اصولیین به اطلاق هیئت تمسک می­کند تا نفسیت را به اثبات برسانند زیرا: مرحوم شیخ اطلاق هیئت را مانع می­داند که قبلاً خواندیم و ارجاع قید را بسوی ماده می­داند که واجب باشد و به همین دلیل بعضی فحول اصلاً منکر اطلاق هیئت است.

مرحوم امام در این مقام مختار ما را دارند و لکن دلیل­شان انصراف است که متنش چنین است:

«ثمّ: ان شککنا فی واجب انّه نفسی او غیری یحمل علی النفسی لاجل الانصراف[2]».

مرحوم صاحب کفایه همچنان قائل به نفسیت است و تمسّک ایشان به اطلاق لفظ است که نصّ فرمایش ایشان این است:

«و امّا اذا شکّ فی واجب انّه نفسی او غیری فالتحقیق انّ الهیئة و ان کانت موضوعة لما یعمّهما الا انّ اطلاقها یقتضی کونه نفسیّاً فانّه لو کان شرطاً لغیره لوجب التنبیه علی المتکلّم الحکیم[3]».

***

) مطارح الانظار، ص67، س12-10.[1]

) مناهج الوصول، ج1، ص372.[2]

) کفایة الاصول، ج1، ص173-172.[3]