fa-rejalدرس خارج فقه و اصول

درس 212:

شنبه 4/11/1404 هـ.ش مطابق با 4/ شعبان/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).

تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه می­گردد غیر از متون، احادیث و نقل و قول­ها.

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.

حمّاد کیست؟

در اسناد روایات کافی روایاتی یافت می­شود که ابراهیم بن هاشم از حمّاد روایت کرده و حمّاد همچنان مشترک است بین دو نفر زیر:

  1. حمّاد بن عثمان.
  2. حمّاد بن عیسی.

زمانی که قضیه چنین باشد اگر حمّاد، ابن عثمان باشد روایت مرسله می­باشد و اگر ابن عیسی باشد روایت صحیحه می­باشد و حمّاد بن عثمان از رجال امام صادق(ع) است که تا زمان امام هشتم(ع) حیات داشته و از سه امام که صادق و کاظم و رضا علیهم صلوات الله باشد نقل حدیث کرده و امّا ابن عیسی امام صادق(ع) را ملاقات نموده و تا زمان ابو جعفر ثانی که امام جواد(ع) باشد حیات داشته و در سال 95 هـ.ق در سرزمین جحفه هنگام غسل احرام از دنیا رفته.

و امّا وجه اختلاف راجع به حمّاد این است که:

مرحوم علامه درکتاب “خلاصه” در فایده تاسعه از حمّاد یادآوری کرده و همچنان ابن داوود در رجالش از حمّاد یادآور شده و گفته است که گروهی در اسناد ابراهیم بن هاشم بسوی حمّاد بن عیسی به غلط افتاده­اند و توهّم نموده­اند که این حمّاد، حمّاد بن عثمان است درحالی که غلط می­باشد به جهت اینکه ابراهیم بن هاشم حمّاد بن عثمان را اصلاً ملاقات نکرده فلذا نمی­تواند از وی بلا واسطه نقل حدیث کند و کسی را که ملاقات کرده حمّاد بن عیسی بوده[1].

و مرحوم نجاشی تصریح کرده که حمّاد بن عثمان در سال 190 هـ.ق از دنیا رفته و حمّاد بن عیسی در سال 209 هـ.ق یا 208 هـ.ق وفات نموده که تفاوت بین­شان 19 سال است[2].

صاحب منتقی الجمّان کلام مرحوم علامه را نقل نموده و بر آن اضافه نموده به این عبارت: «نبّه علی هذا غیر العلّامة ایضاً من اصحاب الرجال و الاعتبار شاهد به[3]».

***

[1]) الخلاصة، فایده تاسعه به نقل از رجال ابن داوود، ص307-281.

[2]) فهرس النجاشی، ص142، رقم370 و 371.

[3]) منتقی الجمّان، ج1، باب تکفین و تحنیط، ص261.