درس 212:
شنبه 4/11/1404 هـ.ش مطابق با 4/ شعبان/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
حمّاد کیست؟
در اسناد روایات کافی روایاتی یافت میشود که ابراهیم بن هاشم از حمّاد روایت کرده و حمّاد همچنان مشترک است بین دو نفر زیر:
- حمّاد بن عثمان.
- حمّاد بن عیسی.
زمانی که قضیه چنین باشد اگر حمّاد، ابن عثمان باشد روایت مرسله میباشد و اگر ابن عیسی باشد روایت صحیحه میباشد و حمّاد بن عثمان از رجال امام صادق(ع) است که تا زمان امام هشتم(ع) حیات داشته و از سه امام که صادق و کاظم و رضا علیهم صلوات الله باشد نقل حدیث کرده و امّا ابن عیسی امام صادق(ع) را ملاقات نموده و تا زمان ابو جعفر ثانی که امام جواد(ع) باشد حیات داشته و در سال 95 هـ.ق در سرزمین جحفه هنگام غسل احرام از دنیا رفته.
و امّا وجه اختلاف راجع به حمّاد این است که:
مرحوم علامه درکتاب “خلاصه” در فایده تاسعه از حمّاد یادآوری کرده و همچنان ابن داوود در رجالش از حمّاد یادآور شده و گفته است که گروهی در اسناد ابراهیم بن هاشم بسوی حمّاد بن عیسی به غلط افتادهاند و توهّم نمودهاند که این حمّاد، حمّاد بن عثمان است درحالی که غلط میباشد به جهت اینکه ابراهیم بن هاشم حمّاد بن عثمان را اصلاً ملاقات نکرده فلذا نمیتواند از وی بلا واسطه نقل حدیث کند و کسی را که ملاقات کرده حمّاد بن عیسی بوده[1].
و مرحوم نجاشی تصریح کرده که حمّاد بن عثمان در سال 190 هـ.ق از دنیا رفته و حمّاد بن عیسی در سال 209 هـ.ق یا 208 هـ.ق وفات نموده که تفاوت بینشان 19 سال است[2].
صاحب منتقی الجمّان کلام مرحوم علامه را نقل نموده و بر آن اضافه نموده به این عبارت: «نبّه علی هذا غیر العلّامة ایضاً من اصحاب الرجال و الاعتبار شاهد به[3]».
***
[1]) الخلاصة، فایده تاسعه به نقل از رجال ابن داوود، ص307-281.
[2]) فهرس النجاشی، ص142، رقم370 و 371.
[3]) منتقی الجمّان، ج1، باب تکفین و تحنیط، ص261.