درس 198:
دوشنبه 1/10/1404 هـ.ش مطابق با 1/ رجب/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه می گردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
کلام قاضی رئیس معتزله
در پایان مسئله حدوث و قدم کلامی از قاضی عبدالجبّار معتزلی نقل می کنیم که ایشان در قرن پنجم می زیسته و در مبحث فوق بدین گونه اظهار می دارد:
سخن مذهب این است که: قرآن کلام الهی و وحی آسمانی است و بهمین دلیل مخلوق و حادث است از آنجا که به رسول خدا نازل شده تا دلیل نبوّتش باشد و موجب شناخت حلال و حرام پس می باید که خدای منان را ستایش کرد و رضایت وی را جست و شاکر نعمت هایش بود و اینکه الله متعال را از نسبت اهل کتاب برئ بدانیم که ذاتش جلالت دارد و شأنش عظیم است.
بنابراین آنچه که ما عیناً مشاهده می کنیم و تلاوت می نماییم از سوی الله متعال نازل شده و نسبتش به او می باشد چنانچه قصاید امرأ القیس که بالفعل می خوانیم نسبت به ایشان دارد[1].
شکی نیست که قرآن بر رسولش توسط امین وحیاش نازل شده و این کتاب جزئی حقیقی می باشد که وجودش قائم به خودش است و ما آن را تلاوت می کنیم و با تلاوت خویش مثلش را ایجاد می نماییم که با آن جزئی حقیقی از جهاتی متّفق است و از جهاتی متفاوت چنانچه ابیات شعراء همین حکم را دارد که با نفس شعر شاعر از جهاتی متفق و از جهاتی متفاوت است.
اذا کان الامر کذالک ممکن است موضوع را تعیین کنیم و محور بحث را مشخص با یک محاسبه روشن در یک معادله آسان و سپس روی آن موضوع و محور قضاوت نموده حکم صادر کنیم بدون اینکه تعصّب و تصلّب داشته باشیم و لکن متأسفانه مدعیان این بحث و قائلان به عدم حدوث قرآن موضوعی را معیّن نتوانسته و محوری را مشخص نکرده.
به همین دلیل ابن تیمیّه امام سلفی ها که عقیده آنان را احیاء کرد و در قرن هشتم زندگی نمود عقیده فوق را اصلاح نموده قائل شد به اینکه: قرآن مطابق عقیده سلفی ها نه مخلوق است و نه قدیم و امّا اوّلین کسی که قائل به قدم قرآن شد عبدالله بن کلاب بود که قبلاً نیز اشاره شد[2].
و لکن دقت و تأمل به روشنی نشان می دهد که چنین سخنی پشتوانه منطقی ندارد زیرا: چیزی که حادث نیست قدیم است و چیزی که قدیم است حادث نیست و امّا سخن ابن تیمیّه به عدم حدوث و قدم بازی با الفاظ بوده چیز دیگری نیست.
***
[1]) شرح اصول خمسه، ص528.
[2]) مجموعة الرسائل، ج3، ص20.