درس 260:
یک شنبه 30/6/1404 هـ.ش مطابق با 28/ ربیع الاوّل/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: دروس معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه می گردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
علی ایّ حال: امر بین الامرین بین دو اصل جمع می کند که یکی توحید افعالی است و دیگری عدالت بین امرینی بنابراین حقیقت این مذهب خدای متعال را از سلطنتش در قبال افعال اختیاری انسان خارج نمی کند و انسان را مجبور به معاصی نمی گرداند بلکه اعمال انسان ها را به اختیار و اراده شان می داند و بر همین اساس انسان مسئول است و به ثواب پاداش داده می شود و به عقاب کیفر.
به عبارت روشن تر: انسان بین جبر و اختیار قرار دارد و بین قضا و قدر و این است مذهب بین امرین و این مطلب از کلام علوی نیز استفاده می شود که حضرت ایشان حدود جبر و اختیار را ترسیم کرده و روشن نموده و نص کلام علوی این است:
«عباد مخلوقون اقتداراً و مربوبون اقتساراً و مقبوضون احتضاراً و مضمّنون اجداثاً و کائنون رفاتاً و مبعوثون افراداً و مدینون جزائاً و ممیّزون حساباً[1]».
این حدود؛ حدود جبر است که انسان را اختیاری نیست مگر حرکت در این مسیر چه بخواهد و چه نخواهد و در قبال این امور ثواب و عقاب معنی ندارد چون اختیاری نیست و امّا اموری که در اختیار انسان است حدودش را چنین ترسیم می کند:
«قد امهلوا فی طلب المخرج و هدوا سبیل المنهج و عمّروا مهل المستعتب و کشفت عنهم صدف الریب و خلّوا لمضمار الجیاد و رویّت الارتیاد و أناة المقتبس المرتاد فی مدّة الاجل و مضطرب المهل[2]».
کل این امور هفتگانه تحت اختیار است ان شائو فعلوا و لم تشائو لم تفعلوا و در این هفت مورد است که فلسفه بعث و نشور و کتاب و میزان و صراط و سبل و امر و نهی و نصح و مواعظ و امثالش آشکار می گردد.
***
[1]) نهج البلاغة، خطبه81، ص132 ترجمه دشتی و ترجمه فیض الاسلام، خطبه83.
[2]) همان.