درس 252:
یک شنبه 10/8/1405 هـ.ش مطابق با 21/ جمادی‌الاوّل/1448 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
از عجایب این است که مرحوم شیخ اصحاب امام صادق(ع) را نه توثیق کرده و نه تضعیف در عین حالی که تعداد آنها زیادند الّا شمار اندکی که هشت نفر ثقه و ممدوحاند و شش نفر ضعیف در عین حالی که اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهما سلام را توثیق نموده با آنکه شمار آنان بالنسبه به قلّت اصحاب آن دو بزرگوار کثیر اند.
و امّا دلیل این کار شاید این باشد که مرحوم شیخ برایشان میسور نبوده و تمکن پیدا نکرده که حال روّات را فرداً فرداً و شخصاً شخصاً استعلام کند در عین حالی که سعیشان مشکور است و کتابشان مفید و لکن به نظر میرسد که تفحّص تام و تحقیق کامل از حال هر راوی و توثیق و تضعیف آنان برایشان مقدور نبوده و لذا در کار غیر مقدور هرگاه وارد میشده فایدهای را مشاهده نمیکرده زیرا: مجموع راویها و رجال حدیث که در دو کتاب ایشان(رجال و فهرست) توثیق شدهاند از 320 راوی کمتر اند و کسانی که تضعیف شدهاند به 83 نفر نمیرسند.
روشن است که توثیقات مرحوم شیخ از باب اتکاء بوده بر قرائن خارجیه فلذا نتوانسته سند و صدق راوی را تفحّص کند و بر این مسئله که اتکاء مرحوم شیخ بر قرائن خارجی بوده نه بر صدق و سند فرمایش ایشان در اوّل فهرستش دلالت میکند که آنجا فرموده: «لانّ کثیراً من مصنّفی اصحابنا و اصحاب الاصول ینتحلون الی المذاهب الفاسدة و ان کانت کتبهم معتمدة فتأمل فیه».
چه بسا مرحوم شیخ اعتماد میکرده بر وثاقت راوی درحالیکه بعضی قرائن نیز مطالعه میشده که این قرائن در عصر ما مخفی میباشند بنابراین توثیق هر راوی در ذات خود اهمیّت بالغه پیدا میکند هرچند که مرحوم شیخ بعد از ذکر هر جمله از یک راوی مینویسد که انّه مجهول، علی هذا احتمال میرود که مراد از جهالت، جهالت روایت باشد یا جهالت حال راوی و یا جهالت صحبت آن.
و اما احتمال رجوع جهالت به مدح و ضعف احتمال مرجوح است بخاطر اطمینان به اینکه مجهولین از این جهت تعدادشان زیاد است نزد مرحوم شیخ و شاید ارجح احتمالات احتمال حال راوی باشد مانند فرمایش مرحوم شیخ راجع به محمّد بن عبدالله که از اصحاب امام صادق(ع) بوده که از ایشان ابان بن عثمان روایت میکند درحالی که شناخت ایشان ثابت نشده یا مانند قول مرحوم نجاشی راجع به شرح حال عبدالله بن ابی خالد که میفرماید: لا یعرف باکثر من هذا.
***