درس 411:
دو‌شنبه 11/8/1405 هـ.ش مطابق با 22/جمادی‌الاول/1448 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: دروس معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
و امّا استاد ما علامه سبحانی(دام ظله) در مقام جواب نقضی به آیه قرض تمام نمیباشد، زیرا: در آیه قرض اجر کریم آمده و در بقیه آیات اجر عظیم یا اجر کبیر آمده و در بحث انفاق اجر مرّتین آمده که همه اینها دال بر استحقاق است و لکن تعبیر به اجر کریم در تفضّل نیز ظهور دارد.
و امّا جواب مرحوم امام از مشرب استحقاق که فرمودند کسی که مقام باری تعالی را بداند و نسبتش را به سوی خلق و نسبت خلق را بسوی او دقت کند و در قوای عبد و اعضایش تأمل نماید و نسبت هردو را به خالق متعال بسنجد چنین جوابی با ملکیّت طولی عبد در تنافی نیست و همچنان با اشتراء رب نفس و مال مملوک را ناسازگاری ندارد بلکه اعطای اجرت در مقابل عمل از باب استحقاق است که قبلاً عرض کردیم.
علی ایّ حال چنانچه استدلال و انتخاب ما را نپذیرید و تعیّن استحقاق را بر سایر مشربها قبول نکنید عرض میکنیم که: ارجحیت استحقاق بسیار روشن است و بعد از استحقاق، مشرب تجسّم راجح است و بعد از آن تفضّل دارای رتبه سوّم است و امّا تمثّل رتبهای ندارد.
پوشیده نماند که: استحقاق به معنای قیام عبد به امتثال امر مولی است که با توجّه به این معنی عبد مستحق اعطاء میشود و اجر و ثواب را مالک میگردد و امّا استحقاق به معنای اجاره و اجیر نیست تا اینکه نتیجه عمل اجیر به موجر برگردد و این معنی دوّم بر خلاف رسم عبودیّت و رقیّت است و در این صورت توبه معنی ندارد و این بود وجه ترتّب ثواب بر واجب نفسی و ترتّب عقاب بر ترکش و بعد از واجب نفسی واجب غیری باقی است که ترتّب ثواب در آن از کدام باب خواهد بود بحث فرداست.
***