درس 404:
شنبه 16/3/1405 هـ.ش مطابق با 21/ذی الحجه/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: دروس معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
امر اوّل: مشرب استحقاق است
مشرب استحقاق مشرب مرحوم شیخ طوسی(ره) است در کتاب «تجرید الاعتقاد» و همچنین مشرب علامه حلّی(ره) است در شرح تجرید الاعتقاد[1] و همچنان عدّه از متکلمین مانند: صاحب ارشاد[2] و صاحب لوامع[3] چنین مشربی را دارند و می فرمایند که: خدای متعال زمانی که عبدش را امر کند به انجام چیزی و مطیعی او را اطاعت کند و عاصیی ترکش کند در اینجا شخص اول که مطیع باشد اجر عمل می خواهد و شخص دوم که عاصی باشد مستحق عقاب است و لکن الله متعال امکان دارد که وی را عفو کند ولی امکان ندارد که اجرش را ضایع نماید و این حکم عقل است و این چنین استدلال می کند که: مشقّت بدون عوض ظلم است و ظلم قبیح می باشد.
مرحوم صاحب کفایه با این متکلمین موافقت نشان داده قول شان را می پذیرد آنجا که می فرماید: «لا ریب فی استحقاق الثواب علی امتثال الامر النفسی و موافقتهم و استحقاق العقاب علی عصیانه و مخالفته عقلا»[4].
و لکن مرحوم امام با این مبنا مخالفت نموده چنین می نویسد: «والحق انّ من عرف مقامه تعالی و نسبته الی الخلق و نسبة الخلق الیه و تعمل فی قوی العبد و اعضائه و نسبتهما الی بارئهما جلّ شأنه لا یتفوّه بان صرف بعض نعمته فی طریق طاعته تعالی موجب للاستحقاق و الاولی ایکال هذا المباحث الی اصلها و محلها»[5].
و همچنان شاگردش علامه سبحانی با این مشرب مخالف است آنجا که میفرماید: «یلاحظ علیه: انّ من عرف ربه و عظمته و عرف فقر نفسه و انّ ما یملکه من حول و قوّه و جارحه و جانحه و ما یصرفه فی طریق الطاعه کلّه مفاض منه تعالی الیه و لیس ملک للعبد بل ملک له سبحانه فیصدّق القول بعدم الاستحقاق»[6].
***
[1]) کشف المراد، مقصد6، مسئله5، ص407.
[2]) ارشاد الطالبین، ص413.
[3]) اللوامع الهینة فی المباحث الکلامیه، ص384 و 385.
[4]) کفایه الاصول، ج1، ص175.
[5]) مناهج الوصول، ج1، ص378.
[6]) المحصول، ج1، ص551.