fa-osoolدرس خارج فقه و اصول

درس 399:

سه‌ شنبه 5/3/1405 هـ.ش مطابق با 10/ذی الحجه/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).

تذکّر: دروس معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه می­گردد غیر از متون، احادیث و نقل و قول­ها.

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.

و اما امکان تعلق بعث و تحریک در غایات، ثمرات و نتایج یا عدم امکان بعث و تحریک در آنها مطابق کلام بعض اعلام که می فرمودند: چنین بعثی امکان دارد زیرا: امر به سبب امر به مسبّب است و می گفتند امکان ندارد زیرا: غایات، ثمرات و نتایج افعال نیستند اما عرض ما در قبال این تعریف و استدلال اینست که: امر و طلب در حقیقت تعلق به افعال می گیرد نه به نتایج، غایات و ثمرات و عبد همچنان مامور به فعل است نه مامور به نتیجه و اما نتیجه و غایت یا ثمره و حاصل، میوه قهری امتثال است و از اختیار مکلف خارج اند مانند: حصول طهارت از غسلات و مسحات و حصول ملکیت از بیع و شراء و حصول مباینت از الفاظ طلاق و حصول عُلقه زوجیت از الفاظ نکاح و امثال شان.

پوشیده نماند که غایات و نتایج یا ثمرات ممکن است که داعی آمر باشد و داعی امر قلبی بوده به عمل مکلف ارتباط ندارد و همچنان ممکن است که این مذکورات داعیات مکلف باشد مانند: داعی زارع و غارس که از زرغ و غرسش انتظار محصول دارد هرچند در اختیار مکلف نیست و آنچه در اختیارش می باشد زرع و غرس است و این مثال در تکوین بود اما در تشریع قضیه نیز محکوم به همین حکم است چه اینکه قربان و معراج یا جنّه و تشیید و تنمیه و امثالش داعیات مکلف باشند هرچند در اختیار شان نیستند و آنچه در اختیار مکلف است اذکار و حرکات است به منزله مقدمات و اسباب.

بنابراین نتیجه این می شود که: نماز ظهر و مغرب علاوه اینکه دو واجب نفسی اند دو واجب غیری نیز می باشند به جهت اینکه هر دو مقدمه عصر و عشاء می باشند فلذا مترتّبین گفته می شود و اگر مرحوم شیخ اعظم ترکیز می کند به کلمه داعی سخنش متین است و شاید حکمت بعث و تحریک باشد نه علت آن و آنچه دائره حکم را توسعه می بخشد یا تضییق می کند علت است نه حکمت فلذا داعی مرحوم شیخ می تواند حکمت حکم باشد نه علت آن.

دور نیست که تقسیم در نفسی و غیری به ملاک دواعی باشد نه به ملاک واجب و نه به ملاک غایات و نتایج و ثمرات فلذا ممکن است بگوییم که این تقسیم وقعی ندارد به جهت اینکه دواعی امر قلبیست و چنین امری نمی تواند مَقسَم واقع شود.

***