درس 396:
شنبه 2/3/1405 هـ.ش مطابق با 7/ذی الحجه/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: دروس معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
تقسیم چهارم واجب
یکی از تقسیمات واجب تقسیمش بسوی نفسی و غیری میباشد و برای هرکدام تعریفاتی ذکر شده که متذکّر میشویم:
تعریف اوّل: تعریف قوم است که میفرمایند: آنچه که امر شده به آن لنفسه واجب نفسی میباشد و آنچه که امر شده به آن لغیره واجب غیری میباشد.
مرحوم شیخ در مطارح الانظار بر این تعریف اشکالی وارد نموده و آن اینکه: تعریف واجب نفسی جامع الافراد نیست به جهت اینکه واجبات نفسیه بالتمام به غیر از معرفت الله از تعریف خارجاند و امّا معرفت الله اُمر به لنفسه و امّا غیرش اُمر به بخاطر مصالحی که به آن مترتب است مثل: نماز که قربان کل تقی است و مثل صوم که سپر آتش است و هکذا.
و تعریف واجب غیری مانع الاغیار نیست به جهت اینکه کل واجبات در این تعریف داخل است الّا معرفت الرب زیرا: عرض کردیم که واجبات امر شده است به هرکدام بخاطر غیر و آن غیر مصالحی است که در هر کدام نهفته است[1].
علامه سبحانی(دام ظلّه) از اشکال مرحوم شیخ جواب داده که حاصلش این است:
ملاک در واجب نفسی تعلّق بعث است به ملاکی که در خود واجب وجود دارد و این بعث در واجب غیری وجود ندارد بلکه تعلّق در آن بخاطر توصّل است به بعث دیگر علی هذا واجبات از تعریف اوّل خارج نمیشود و واجبات در واجب غیری داخل نمیگردد[2] پس تعریف هم جامع است و هم مانع.
تعریف دوّم تعریف مرحوم شیخ است که ایشان تعریف قوم را نمیپسندد فلذا تعریف ایشان از واجب نفسی و غیری این است:
داعی در واجب اگر توصّل به واجب دیگر باشد به قسمی که توصّل به آن ممکن نباشد بدون شیئ دیگر چنین واجبی غیری است و اگر توصّل ممکن باشد واجب نفسی است و فرق نمیکند که این داعی محبوبیت باشد در نفس واجب مانند معرفت الله یا اینکه بخاطر فایدهای باشد که در آن واجب مترتّب است مانند اکثر واجبات[3].
مرحوم آخوند تعریف شیخ را نقل میکند و اشکالش را متوجه آن میکند که نفس اشکالش این است:
«لو کان الدّاعی اشتماله علی الفائدة المترتّبة علیه کان الواجب فی حقیقته غیریّاً فانّه لولا هذه الفائدة لما کان له داع الی ایجاب ذی الفائدة[4]».
***
[1]) مطارح الانظار، ص66.
[2]) المحصول، ج1، ص539-538.
[3]) مطارح الانظار، ص66.
[4]) کفایة الاصول، ج1، ص171.