fa-osoolدرس خارج فقه و اصول

درس 396:

شنبه 2/3/1405 هـ.ش مطابق با 7/ذی الحجه/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).

تذکّر: دروس معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه می­گردد غیر از متون، احادیث و نقل و قول­ها.

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.

تقسیم چهارم واجب

یکی از تقسیمات واجب تقسیمش بسوی نفسی و غیری می­باشد و برای هرکدام تعریفاتی ذکر شده که متذکّر می­شویم:

تعریف اوّل: تعریف قوم است که می­فرمایند: آنچه که امر شده به آن لنفسه واجب نفسی می­باشد و آنچه که امر شده به آن لغیره واجب غیری می­باشد.

مرحوم شیخ در مطارح الانظار بر این تعریف اشکالی وارد نموده و آن اینکه: تعریف واجب نفسی جامع الافراد نیست به جهت اینکه واجبات نفسیه بالتمام به غیر از معرفت الله از تعریف خارج­اند و امّا معرفت الله اُمر به لنفسه و امّا غیرش اُمر به بخاطر مصالحی که به آن مترتب است مثل: نماز که قربان کل تقی است و مثل صوم که سپر آتش است و هکذا.

و تعریف واجب غیری مانع الاغیار نیست به جهت اینکه کل واجبات در این تعریف داخل است الّا معرفت الرب زیرا: عرض کردیم که واجبات امر شده است به هرکدام بخاطر غیر و آن غیر مصالحی است که در هر کدام نهفته است[1].

علامه سبحانی(دام ظلّه) از اشکال مرحوم شیخ جواب داده که حاصلش این است:

ملاک در واجب نفسی تعلّق بعث است به ملاکی که در خود واجب وجود دارد و این بعث در واجب غیری وجود ندارد بلکه تعلّق در آن بخاطر توصّل است به بعث دیگر علی هذا واجبات از تعریف اوّل خارج نمی­شود و واجبات در واجب غیری داخل نمی­گردد[2] پس تعریف هم جامع است و هم مانع.

تعریف دوّم تعریف مرحوم شیخ است که ایشان تعریف قوم را نمی­پسندد فلذا تعریف ایشان از واجب نفسی و غیری این است:

داعی در واجب اگر توصّل به واجب دیگر باشد به قسمی که توصّل به آن ممکن نباشد بدون شیئ دیگر چنین واجبی غیری است و اگر توصّل ممکن باشد واجب نفسی است و فرق نمی­کند که این داعی محبوبیت باشد در نفس واجب مانند معرفت الله یا اینکه بخاطر فایده­ای باشد که در آن واجب مترتّب است مانند اکثر واجبات[3].

مرحوم آخوند تعریف شیخ را نقل می­کند و اشکالش را متوجه آن می­کند که نفس اشکالش این است:

«لو کان الدّاعی اشتماله علی الفائدة المترتّبة علیه کان الواجب فی حقیقته غیریّاً فانّه لولا هذه الفائدة لما کان له داع الی ایجاب ذی الفائدة[4]».

***

[1]) مطارح الانظار، ص66.

[2]) المحصول، ج1، ص539-538.

[3]) مطارح الانظار، ص66.

[4]) کفایة الاصول، ج1، ص171.