درس 389:
سه شنبه 22/2/1405 هـ.ش مطابق با 25/ذی القعده/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: دروس معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
در اینجا فرارگاه یا مهرب ششمی وجود دارد و این فرارگاه همچنان از صاحب کفایه است که میفرماید:
این وجوبها مولوی و شرعی نبوده عقلی و ارشادی است که از باب حفظ غرض مولی حکم میشود به حتمیّت که هرگاه مقدمات انجام نشود واجب فوت میگردد در اینجاست که عقل مستقل میشود به وجوب اتیان به مقدمات قبل از وجوب ذیها و نفس عبارت آخوند این است:
«بل لزوم الاتیان بها عقلاً ولو لم نقل بالملازمة[1]».
و امّا علامه سبحانی دام ظلّه بعد از حکایت این مهرب بر آن مهر تأیید میزند و میفرماید:
«هذا هو الحق الذی یرفع الاشکال من جمیع الموارد حتی مورد لزوم تعلّم الصبی قبل بلوغه[2]».
تتمهای در هردو تقسیم
پوشیده نماند که نکتهای در پایان این دو تقسیم تحت عنوان تتمه قابل ذکر است و آن اینکه:
تقسیم واجب بسوی مطلق و مشروط به لحاظ “وجوب” است و لکن تقسیم واجب مطلق بسوی معلّق و منجّز به لحاظ “واجب” و این نقطه تمایز است در این دو تقسیم بنابراین توصیف واجب به مطلق و مشروط توصیف به حال غیر است و توصیف واجب مطلق به معلّق و منجّز توصیف به حال نفس است و قید در واجب مشروط به مفاد هیئت برگشت میکند و در واجب مطلق به مفاد ماده و امّا واجب معلّق به زمان متأخر قید میشود و واجب منجّز به زمان حال و امّا واجب معلّق قسمی از اقسام واجب مشروط است نه قسمی از اقسام واجب مطلق بنابراین مانعی وجود ندارد که ملتزم شویم به واجب معلّق که مرحوم صاحب فصول طرح فرمود و آنچه تا هنوز گفتیم حسب مقام ثبوت و امکان است.
و امّا به حسب مقام اثبات و دلالت ممکن است بگوییم که صوم در آیه: «و من شهد منکم الشهر فالیصمه[3]» واجب معلّق است زیرا: آیه در وجوب صوم به محض رؤیت ظهور دارد هرچند که نفس واجب متأخر است حسب تدرّج ایام.
***
[1]) کفایة، ج1، ص166-165.
[2]) المحصول، ج1، ص529.
[3]) بقره/185.