درس 226:
دوشنبه 17/1/1405 هـ.ش مطابق با 18/ شوال/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
تعریف یازدهم: تعریف جزری است که در حقیقت اشکال بر سائر تعاریف میباشد و آن اینکه: «قلت و اصحاب رسول الله علی ما شرطوه کثیرون فان رسول الله شهد حنیناً و معه اثنی عشر الف سوی الاتباع و النّساء و جاء الیه هوازن مسلمین فاستنقذوا حریماً و اولادهم و ترک مکّه مملوّة ناساً و کذالک المدینة ایضاً و کل من اجتاز من قبائل العرب کان مسلمین فهؤلاء کلّهم لهم صحبه و قد شهد معه تبوک من الخلق الکثیر ما لا یحصیهم دیوان و کذالک حجة الوداع و کلّهم له صحبه[1]».
انصاف این است که: بعد از اطلاع از تعاریف قوم حول صحابه گمان برده میشود که توسّع در مفهوم صحابی از چیزهایی است که عرف و لغت با چنین توسّعی مساعدت ندارد بنابراین صحابهی شخصی عبارت است از: جماعتی که با آن شخص مخالطت، مجالست و معاشرتی داشته باشند در مدت مدیده تا آن حد که در میانشان “مسانخت” فکری و عملی ایجاد شده باشد، علی هذا صحابه اطلاق نمیشود بر کسی که از آن شخص بهرهای نداشته مگر رؤیت از راه دور یا سماع کلام در مجلسی و یا محاوره در مدّت بسیار اندکی یا اقامت با او در زمان بسیار کمی.
بلکه گمان برده میشود که این بسط و توسعه در تعریفات و تأکید بر رؤیت ولو یک لحظه غایت سیاسی داشته به انگیزه خاص اجتماعی بوده که انشاءالله بعداً میخوانیم که رسول خاتم(ص) خبر داده از ارتداد جمع کثیر و ثلّهای عظیم از اصحابش فلذا صاحبان تعاریف دایره اصحاب را توسعه و تبسیط کرده تا اینکه نص ارتداد اهل بادیه و اعراب را شامل شود و از جرگه اصحاب خارج کند چه اینکه این جماعت کثیر بهرهای از پیامبر نداشته مگر رؤیت درحالیکه نصوص ارتداد متوجّه کسانی است که همیشه با رسول خدا بودهاند لیلاً و نهاراً، صباحاً و مسائاً طوری که رسول خدا همه آنها را میشناخت باعیانهم و اشخاصهم و اسمائهم، علی هذا چگونه میشود نصوص ارتداد را انصراف دهیم از این جماعت و متوجّه کنیم به اهل بوادی و صحاری؟
***
[1]) اسد الغابة، ج1، ص12-11.