درس 213:
یک شنبه 5/11/1404 هـ.ش مطابق با 5/ شعبان/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
مرحوم سیّد بحر العلوم در مسئله میفرماید که اصل کلام مأخوذ است از چیزی که مرحوم صدوق در مشیخة الفقیه ذکر نموده و متن عبارت سیّد چنین است:
«و ما کان فیه من وصیّة امیر المؤمنین(ع) لابنه محمّد الحنفیة(رض) فقد رویته عن ابی الرضا، عن علی بن ابراهیم بن هاشم، عن ابیه، عن حمّاد بن عیسی، عن من ذکره، عن ابی عبدالله(ع) و یغلط اکثر الناس فی هذا الاسناد فیجعلون مکان حمّاد بن عیسی حمّاد بن عثمان و ابراهیم بن هاشم لم یلق حمّاد بن عثمان و انّما لقی حمّاد بن عیسی و روی عنهم[1]».
صاحب کتاب “سماء المقال” این گونه مینویسد: «و الظاهر من کلام الصدوق انّه اطّلع من الخارج علی عدم اللقاء[2]».
مطابق این اظهارات فایدهای مشاهده نمیشود آنچه که بعضی رجالیون نوشته است مانند مرحوم محدّث نوری مبنی بر اثبات امکان لقاء به جهت اینکه مدّعی عدم لقاء میباشد نه عدم امکانش رأساً و امّا چیزی که در برخی روایات به چشم میخورد که روایت ابراهیم بن هاشم باشد از حمّاد بن عثمان ضرری وارد نمیکند به جهت اینکه ظاهر نوشته مرحوم صدوق و تابعینش حصول تغلیط است در تعیین مطلق در مقیّد مخصوص یا تبدیل یک مقیّد است به مقیّد دیگر و در اینجا اگر عدم لقاء ثابت شد حکم به ارسال میشود یا تصحیف روایت درحالی که موارد خلاف بسیار بطور نادر مشاهده میشود.
از شواهدی که در روایت پنجم در باب تحنیط میّت و تکفینش آمده این است: «علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن حمّاد بن عثمان، عن حریز، عن زرارة و محمد بن مسلم قالا… الحدیث[3]».
***
[1]) الفوائد الرجالیّة، ج1، ص448-447.
[2]) سماء المقال، ج1، ص91-86.
[3]) کافی، ج3، ص144.