درس 211:
دوشنبه 29/10/1404 هـ.ش مطابق با 29/ رجب/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
محمّد بن اسماعیل کیست؟
بعضی اسانید کافی هم چنان مصدّر است به اسم محمّد بن اسماعیل که روایت نموده از فضل بن شاذان و ایشان نیز مشترک است بین هفت نفر به ترتیبی که ذکر میکنیم:
- محمّد بن اسماعیل بن بزیع.
- محمّد بن اسماعیل برمکی.
- محمّد بن اسماعیل زعفرانی.
- محمّد بن اسماعیل کنانی.
- محمّد بن اسماعیل جعفری.
- محمّد بن اسماعیل صیمری قمّی.
- محمّد بن اسماعیل بلخی.
در توضیح محمّد بن اسماعیل اوّل که ابن بزیع باشد باید گفت که ایشان ثقه جلیل است و ابن اسماعیل دوّم که برمکی باشد و همچنان ابن اسماعیل سوّم که زعفرانی باشد هردو نفر نزد مرحوم نجاشی ثقهاند و امّا باقیمانده که چهار نفر باشند مجهول اند.
پوشیده نماند که محمّد بن اسماعیل نزد مرحوم کلباسی مشترک است بین شانزده نفر و نزد مرحوم محقق داماد مشترک است بین دوازده نفر و نزد مرحوم بهائی مشترک است بین سه نفر.
علی ایّ حال مرحوم صاحب معالم در کتاب “المنتقی” میفرماید که: محمّد بن اسماعیل غیر این هفت نفر است که محمّد بن اسماعیل بندقی نیشابوری باشد و لکن ایشان نیز مجهول است به دلیل اینکه تنها صاحب معالم ایشان را ذکر کرده و این ذکرش به محض دیدنش بوده و به تعقیب ایشان مرحوم کلباسی در “سماء المقال” و مرحوم شوشتری در “قاموس الرجال” و دیگر اعلام راه صاحب معالم را رفتهاند
و لکن مرحوم بهائی در مقدمه مشرق الشمسین بر خلاف اعلام مشی کرده و فرموده است که ابن اسماعیل همان برمکی ثقه میباشد و همچنان ابن داوود در رجالش سخن شیخ بهائی را اختیار نموده و چنین مینویسد:
«اذا وردت روایة عن محمّد بن یعقوب، عن محمّد بن اسماعیل ففی صحتها قولان: فانّ فی لقائه له اشکالاً فتقف الروایة بجهالة الواسطة بینهما و ان کانا مرضیین معظمین[1]».
بنابراین اگر ابن اسماعیل، ابن اسماعیل بندقی نیشابوری باشد آیا روایاتش محکوم به صحّت است یا اینکه حسن، مجهول و ضعیف گفته میشود؟
مرحوم صاحب معالم روایات ایشان را در ردیف روایات حسنه قرار داده و مرحوم کلباسی فرموده که این شخص ثقه امامی میباشد و جلیل و عالم نبیل و استشهاد میکند به اینکه کلینی از ایشان روایات زیادی نقل کرده تا آنجا که به 500 حدیث میرسد و بازهم استشهاد میکند که چنین شخصی از مشایخ اجازه کلینی است بنابراین روایاتش صحیحه است کما اینکه مرحوم محقق داماد و مرحوم فاضل بحرانی سخن ایشان را میپذیرد در مقابل جماعتی که این سخن را قبول ندارند مانند: مجلسی ثانی و صاحب مدارک و تفریشی.
انصاف این است که محمّد بن اسماعیل اگر ابن بزیع باشد یا برمکی و زعفرانی بدون شک و ریب ثقه است و اگر غیر این سه نفر باشد همچنان بحثی ندارد به جهت اینکه کلینی از ایشان تا سرحدّ 500 حدیث نقل کرده، فلذا نفس نقل کلینی به این میزان شهادت میدهد که ایشان حسن حال داشته و امامی عادل است.
***
[1]) رجال ابن داوود، ص306.