درس 210:
یک شنبه 28/10/1404 هـ.ش مطابق با 28/ رجب/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
رجالیون درباره محمّد بن حسن اختلاف نظر دارند کما اینکه درباره علی بن محمّد اختلاف نظر داشتند، بنابراین محقق کاظمی و مرحوم شفتی از مرحوم استرآبادی نقل میکنند که مراد از محمّد بن حسن، صفّار است که در سال 290 هـ.ق از دنیا رفت و شخصی که مرحوم کلینی از وی روایت نموده و این سخن را مرحوم علامه کلباسی و محقق شوشتری هم چنان تقویت میکند[1].
و همچنان صاحب “قاموس الرجال” در جلد یازدهم، صفحه 43 همین نظر را پذیرفته و همچنان صاحب “انتخاب جیّد” نقل میکند که هر آنچه به نام محمّد بن حسن بعد از کلینی وارد شده صفّار است[2].
و امّا محدّث نوری صاحب “مستدرک” در اوّل وجوهی را نقل میکند که تأیید مینماید نظریهای که گفته شد که مراد از این حسن، صفّار است و لکن به تعقیبش استدلال میکند بر خلاف که هفت وجه را ذکر میکند و میگوید که چهار نفر با صفّار در اسم مشارکت دارد که عبارت باشند از: بندار، قمّی، محاربی و برنانی[3].
بعضی رجالیها گمان برده است که محمّد بن حسن همان ابن ولید است که از مشایخ مرحوم صدوق میباشد و در سال 343 هـ.ق وفات نموده و امّا این نظر جدّاً بعید است به جهت اینکه بعد از ارتحال کلینی چهارده سال تفاوت دیده میشود و کلینی نمیتواند بعد از خودش روایت کند درحالی که ابن ولید چهارده سال بعد از مرحوم کلینی در قید حیات بوده.
انصاف این است که: محمّد بن حسن همان صفّار است نظر به فرمایش کلباسی و شفتی و شوشتری و کاظمی که همین نظر را تقویت کردهاند، علی هذا بودن محمّد بن حسن ولو با چهار نفر دیگر اشتراک اسمی دارد در سند روایت یا حدیثی موجب ارسال حدیث یا ضعف او نمیشود علی هذا روایات ایشان مسنده بوده قوی میباشد نه مرسله و ضعیف.
***
[1]) سماء المقال، ج1، ص82.
[2]) سماء المقال، ج1، ص199.
[3]) مستدرک الوسائل، ج3، ص544-543.