درس 251:
دوشنبه 10/6/1404 هـ.ش مطابق با 8/ ربیع الاوّل/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: دروس معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه می گردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
نوبت اوّل: اسباب و عوامل فلسفی است.
سبب اوّل یا عامل نخست ملاحظه تفاوت اشخاص است از حیث ذاتیات و استعدادات که بعضی اشخاص سریرهی طیبیّه ی حسنه دارد و بعضی دیگر سریره ی خبیثه ی سیّئه پیش از آنکه تعلیم و تربیه از خارج تأثیر بگذارد.
سبب یا عامل دوّم ملاحظه تأثیر محیط است یا تأثیر خانواده و جامعه که بعضی انسانها در خانواده ی پاک و جامعه ی سالم و روابط راقیه زندگی می کنند و بعضی دیگر در خانواده ی ناسالم و جامعه ی غیر رشید و منحط زندگی دارند و هرکدام روحیات و صفات مناسب همان خانواده و جامعه را کسب می کنند و انسان گیاهی است که در خانواده و جامعه می روید و رنگ و بوی همان خانواده و جامعه را بدست می آورد.
سبب یا عامل سوّم عدم درک صحیح است از توحید افعالی به قسمی که توهّم می کنند که فاعلیّت انسان با توحید افعالی سازگار نیست و لذا قائل به جبر می شوند تا توحید افعالی صحّت پیدا کند و لکن نتیجه اش سلب مسئولیت از انسان و لغو عقاب و ثواب و بی معنی بودن جنّت و نار است.
سبب یا عامل چهارم عدم قدرت است بر حل مشکل اراده و عدم حل این قاعدهی فلسفی است که: «الشیئ ما لم یجب لم یوجد» نزد قائل به اختیار فلذا در چاه جبر می افتند و لکن نفسانیات و روحیات و محیط و مجتمع در حد اقتضاء بوده در حدّ علیّت ناقصه قرار دارد و هیچگاه علیّت تامّه نبوده و نیست.
فربّ انسان که سریره ی حسنه داشته و مع هذا یهوی الی النّار بسوء الاختیار و ربّ انسان که سریره ی خبیثه داشته و مع هذا یرتقی الی الجنّة بحسن الاختیار.
***