درس 137:
چهارشنبه 29/11/1404 هـ.ش مطابق با 29/ شعبان/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه میگردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
جهالت در این آیات بمعنی ضدّ علم نیست بلکه مراد عملی است که بر غیر نظام صحیح جاری میشود و هر چیزی که بر غیر نظام باشد عمل جاهلی محسوب است که در قرآن به کلمه هزو تعبیر شده آنجا که میفرماید:
«قالوا اتخذنا هزواً قال اغوذ بالله ان اکون من الجاهلین[1]».
در این آیه فعل هزو جهل بحساب آمده و بنابراین در کافی جنود عقل و جهل مطرح شده و امّا لسان العرب در تفسیر جهالت این گونه نوشته: «ان تفعل فعلاً بغیر علم» و امّا این تفسیر تفسیر کامل نیست و درستش این است که گفته شود هر عملی که از غیر نظام صحیح صادر شود جهل به حساب میآید و در حدیث هم این تفسیر مطرح شده و آن این است: «من استجهل مؤمناً علیه اثمه» یعنی که هرگاه عملی حمل شود بر جهل خارج ایمان است.
علی ایّ حال تفسیر آیه به مطلق عدم علم درست نخواهد بود و تفسیر درست این است که جهل عملی است که جاری باشد بر غیر نظام صحیح کما عرفت طوری که طبع انسان آن را نیکو نداند و فطرت انسان قبول نکند، علی ایّ حال خبری که اطمینان بیاورد و موجب سکون نفس شود عمل عقلایی است و مخالف آن عمل جهلایی.
بر فرضی که تفسیر لسان العرب را بپذیریم که جهالت را مطلق غیر علم بدانیم و در صدد نهی منطقی باشیم عرف آن را نقیض میداند و در آیهی معروفه خواندیم که: «و لا تقف ما لیس لک به علم[2]» و در بحث استصحاب روشن شد که یقین وارد در روایات یقین منطقی نیست که اعتقاد جازم باشد بلکه مراد حجّت شرعیه است هرچند که به اعتقاد جازم نیانجامد فلذا خبری که اطمینان بخش باشد عقلایی بوده رکون نفس را باعث میشود و فرق ندارد که گوینده آن مسلمان باشد یا کافر مؤمن باشد یا فاسق امامی باشد یا غیر امامی مگر اینکه دلیل قطعی اقامه شود بر عدم حجیّت قول کافر چه اهل قبله باشد یا نباشد و فقهاء و محدّثین قول کافر را با شرط صدق و امانت میپذیرد مگر در باب وصیت و شهادت.
***
[1]) بقره/67.
[2]) اسراء/36.