درس 167:
یک شنبه 13/7/1404 هـ.ش مطابق با 12/ ربیع الثانی/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه می گردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
فرق اهل سنّت
تا اینجا فرق اهل تشیع را معرفت حاصل کردیم و آنچه باقی مانده است فرق اهل تسنّن است که به نحو اختصار به ترتیب ذیل یادآور می شویم:
فرقه اوّل: معتزله است
این گروه منتسب می باشند به واصل بن عطاء شاگرد حسن بصری از میسان که قریه ای بین بصره و واسط است و گفته می شود که این قریه مدفن عذیر نبی می باشد. به هر صورت اصول اعتقادی این گروه پنج امر زیر اند:
امر اوّل: توحید است و منظور از توحید نفی صفات زائد است بر ذات به معنای عینیّت صفات با ذات یا به معنای نیابت ذات از صفات.
امر دوّم: عدل است به این معنی که عدالت را برای الله متعال ثابت می دانند و جبر را نفی می کنند و این دو اصل معتزلی ها مورد قبول شیعه نیز می باشد که از این دو نظر فاصله ی زیادی احساس نمی شود.
امر سوّم: منزل بین منزلتین است به این معنی که مرتکب کبیره نه مؤمن است و نه کافر بلکه در منزل بین دو منزل قرار دارد.
امر چهارم: وعد و وعید است به این معنی که عمل به وعد لازم است و همچنان وعید عقاب لازم دارد بنابراین از خدای متعال صحیح نیست که عباد را وعده بدهد و به آن وفا نکند و کفّار را وعید داده باشد امّا عقاب نکند.
امر پنجم: معروف و منکر است به این معنی که امر به معروف باید کرد و نهی از منکر.
به هر صورت طوایفی که به معتزله منسوب اند یا از معتزله ایده گرفته اند زیادند که فعلاً به ذکر اسامی آنها بسنده می کنیم و آن طوایف؛ طوایف زیر اند:
یک: طایفه واصلیه.
دو: طایفه حذیلیه.
سه: طایفه خابطیه.
چهار: طایفه بشریه.
پنج: طایفه معمّریه.
شش: طایفه مرداریه.
هفت: طایفه ثمامیّه.
هشت: طایفه هشامیّه.
نه: طایفه جاحظیّه.
ده: طایفه خیاطیّه.
یازده: طایفه جبائیّه.
دوازده: طایفه بهثمیّه[1].
ناگفته نماند که: این طوایف صلاحیت ندارند که فرقه مستقله حساب شوند بلکه هرکدامش به یک شیخ از مشایخ معتزله نسبت دارد امّا در حقیقت فرقه معتزله به دو فرقه کلان تقسیم می شود که یکی “فرقه ی بغدادیه” است و دیگری “فرقه ی بصریه” به جهت اینکه هر طایفه در یک مدرسه تربیت شده و طایفه دیگر در مدرسه دیگر ولی در اصول با هم اشتراک دارند و اختلافشان در بعضی فروعات است که بعداً متعرض می شویم.
و امّا وجه تسمیه ی معتزله به اعتزال این است که واصل بن عطاء می گوید که من قائل نیستم که مرتکب کبیره مؤمن مطلق باشد یا کافر مطلق بلکه در منزل بین دو منزل است و پس از این گفته از یک ستون مسجد النبی به ستون دیگر جا تبدیل کرد که در آن ستون حسن بصری استادش نشسته بود و اتفاقاً این دو نفر از بصره تا مدینه باهم مهاجرت کرده بودند و چون حسن بصری درباره ایشان گفته: «اعتزل عنّا الواصل» که بعد از این خطاب واصل و اصحابش به گروه معتزله معروف شدند مطابق آنچه قاضی عبدالجبّار نوشته است[2].
***
) الملل و النحل، ج1، ص85-46.[1]
[2]) فضل الاعتزال، ص234.