درس 168:
دوشنبه 14/7/1404 هـ.ش مطابق با 13/ ربیع الثانی/1447 هـ.ق، کابل، حوزه علمیّه دارالمعارف اهلبیت(ع).
تذکّر: نوشته معظّم له عربی بوده به شاگردان فارسی ارائه می گردد غیر از متون، احادیث و نقل و قولها.
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله ربّ العالمین، الصّلاة والسّلام علی خیر خلقه و اشرف بریّته ابی القاسم المصطفی محمّد و علی آله الاطیبین و صحبه المنتجبین لاسیّما بقیة الله فی الارضین روحی و ارواح العالمین لتراب مقدمه الفداء.
فرقه دوّم: اشعریه است
گروه اشعریه اصحاب ابوالحسن علی بن اسماعیل اشعری میباشند. ابوالحسن از ذریه ی ابو موسی اشعری بوده متوّلد سال 260 هـ.ق و متوفّی سال 324 هـ.ق و به قولی در سال 333 هـ.ق وفات یافته.
ابوالحسن اشعری اوّل معتزلی بوده و پس از آن اشعری شده و ایشان نزد جبائی تحصیل کرده و عقیده اش را در کتابش بنام “الابانة” این گونه می نویسد:
«قال: قولنا الذی نقول به و دیانتنا الّتی نتدیّن بها: التمسّک بکتاب الله و سنّت نبیّه و ما روی عن الصحابة و التّابعین و ائمة الحدیث و نحن بذالک معتصمون و بما کان علیه احمد بن حنبل مالکون و لمن خالف قوله مجانون(مخالفون) لانّه الامام الفاضل الرئیس الکامل الذی ابان الله به الحق عند ظهور الضلال[1]».
شیخ اشعری هرچند که مذهب اهل حدیث را شعار داده و لکن در عمل از اهل حدیث پیروی نکرده بلکه مذهب جدیدی را اساس گذاشته که بین اهل حدیث و معتزله است و این شخص در آراء آنها تصرّف کرده، آراء و نظریاتی که با عقل سلیم مخالفت داشته مانند: قول به “حدوث” قرآن بعد از قول اهل حدیث به “قِدم” آن و لکن سخن آنان را تفسیر کرده به آنچه مورد نظر خودش بوده بدون اینکه نظریات اهل حدیث را به خود آنان خوانده یا عرضه کرده باشد.
اهل حدیث صفات خبری را به نفس معانی اش بر خدا ثابت می دانند و مراد از صفات خبری صفاتی است که وحی از آن خبر داده و برای خدا ثابت دانسته مانند: وجه و عین و ید که نتیجه عقیده آنها “تجسیم” است و شیخ اشعری برای خدای متعال صفات فوق را ثابت می داند و لکن قید کرده است به جمله “بلا کیف”.
بنابراین اشعری ها با اهل حدیث در حمل صفات خبری بر الله متعال بمعانیها اشتراک دارند و لکن افتراق شان به این است که وجه الله و عین الله و ید الله را مجرد می دانند از کیف به این معنی که وجه او مثل وجه انسان نیست و همچنان عین و ید او مثل عین و ید انسان نمی باشند و به این صورت بر مذهب اهل حدیث “تنزیه” را نیز علاوه نموده و حسب ظاهر رنگش کرده درحالی که حقیقت آن غیر از گفته ی اشعری ها است.
مذهب اشعری بین ابهام و تشبیه قرار دارد و مع ذالک “رؤیت” را در قیامت برای خداوند ثابت می داند و در مقالات شان به آن اقرار می کنند و متن گفته ی آنها این است: «انّ الله سبحانه یری بالابصار یوم القیامة کما یری القمر لیلة البدر یراه المؤمنون و لا یراه الکافرون[2]».
***
[1]) الابانه، ص18.
[2]) مقالات الاسلامیین، ص322.